TILSHUNOSLIKDA “KONSEPT” TUSHUNCHASI: NAZARIY ASOSLAR VA LINGVOKULTUROLOGIK TALQINLAR
DOI:
https://doi.org/10.66345/stj.v4i1.4765Keywords:
konsept, kognitiv tilshunoslik, lingvokulturologiya, milliy mentalitet, semantik maydon, konseptual metafora, antropotsentrik paradigma, madaniy kod, madaniyatlararo muloqot, o‘zbek tilshunosligi.Abstract
Mazkur maqolada zamonaviy tilshunoslikdagi eng muhim nazariy kategoriyalardan biri hisoblangan “konsept” tushunchasining shakllanish tarixi, ilmiy-nazariy asoslari hamda lingvokulturologik talqinlari har tomonlama tahlil qilinadi. Tadqiqot kognitiv tilshunoslik paradigmasi doirasida konseptning inson tafakkuri, til tizimi va milliy madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqligini ochib berishga qaratilgan. Ishda G. Lakoff, M. Johnson, S. Askoldov, D. Lixachev, Yu. Stepanov, Z. Popova, I. Sternin, A. Wierzbicka, N. Arutyunova, V. Maslova kabi olimlarning konseptologiya sohasidagi ilmiy qarashlari umumlashtiriladi hamda zamonaviy lingvokulturologik yondashuvlar tahlil etiladi. Konseptning nominativ, semantik, emotsional va aksiologik qatlamlardan iborat murakkab tuzilishga egaligi asoslanadi. Maqolada konseptning semantik maydon nazariyasi bilan aloqasi, shuningdek, antropotsentrik paradigma doirasidagi tadqiqotlardagi o‘rni yoritiladi. O‘zbek tilidagi “do‘stlik”, “mehmondo‘stlik” va “o‘lim” kabi konseptlar misolida ularning milliy mentalitetni, ijtimoiy qadriyatlar tizimini va madaniy stereotiplarni aks ettiruvchi lingvistik hamda nolingvistik birliklar majmui sifatidagi xususiyatlari ko‘rsatib beriladi. Leksikografik, etnolingvistik, kontekstual, assotsiativ va qiyosiy metodlar asosida olib borilgan talqinlar konseptologik tahlilning metodologik samaradorligini tasdiqlaydi. Xulosa sifatida, konsept zamonaviy tilshunoslikda til, tafakkur va madaniyat birligini mujassamlashtiruvchi markaziy ilmiy kategoriya bo‘lib, milliy dunyoqarashni anglash, madaniyatlararo kommunikatsiyani rivojlantirish hamda tarjimashunoslik va til o‘qitish metodikasini takomillashtirishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qilishi yoritib beriladi.
Downloads
References
1. Лакофф Дж., Джонсон М. Метафоры, которыми мы живём. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. – 256 с.
2. Langacker R. Cognitive Grammar: A Basic Introduction. – Oxford: Oxford University Press, 2008. – 562 p.
3. Асколдов С. А. Концепт и слово. – Москва: Наука, 1928. – 145 c.
4. Ликҳачев Д. С. Концептосфера русской културй. – Москва: Наука, 1997. – 336 c.
5. Степанов Ю. С. Константй. – Москва: Академический проект, 1997. – 824 c.
6. Попова З. Д., Стернин И. А. Когнитивная лингвистика. – Воронезҳ: Истоки, 2007. – 314 c.
7. Арутюнова Н. Д. Язйк и мир человека. – Москва: Язйк русской културй, 1999. – 896 c.
8. Маслова В.А. Лингвокултурология. – Москва: Академия, 2001. – 208 c.
9. Wierzbicka A. Understanding Cultures through Their Key Words. – Oxford: Oxford University Press, 1997. – 328 p.
10. Eshonqulov M. Lingvokognitiv tadqiqotlar asoslari. – Toshkent: Fan, 2018. – 214 b.
11. Bozorov N. Milliy konseptologiya muammolari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 196 b.
12. Matnazarov S. Semantik maydon nazariyasi va o‘zbek tilshunosligi. – Samarqand: SamDU nashri, 2023. – 182 b.
13. Karimova M. “O‘lim” konsepti: musulmon madaniyatida va o‘zbek tilida talqini. – // Filologiya masalalari, 2024. – №2 (45). – 78–92 b.
